Chúng ta là câu chuyện đang được kể: nghệ thuật kiến tạo bản sắc từ nỗi đau

Đã bao giờ bạn tự hỏi, điều gì thực sự định nghĩa nên "bạn"?

Phải chăng là những gạch đầu dòng trong sơ yếu lý lịch, là những chấn thương tâm lý thời thơ ấu, hay là những thành tựu rực rỡ trong CV mà bạn từng đạt được? Chúng ta thường có xu hướng tin rằng bản sắc (identity) là một thứ gì đó cố định, giống như một bức tượng đã được tạc xong, hoặc là tổng hòa của những sự kiện khách quan đã xảy ra trong đời.

Nhưng giáo sư Dan McAdams, một cây đại thụ của ngành tâm lý học nhân cách hiện đại, lại đưa ra một góc nhìn hoàn toàn khác, mang đầy tính nhân văn: chúng ta không phải là những bức tranh đã được họa, mà là những câu chuyện đang được kể.

---

Key Takeaways (Điểm tin nhanh):

• Bản sắc không cố định: Bạn không phải một bức tượng đã tạc xong, mà là một "câu chuyện đang tiến hóa".

  
  

• 3 tầng nhân cách: Từ người diễn xã hội (social actor) đến tác giả tự truyện (autobiographical author).

  
  

• Quyền năng của tác giả: Sự kiện là khách quan, nhưng ý nghĩa là chủ quan. Bạn có quyền "viết lại" nỗi đau thành sự cứu chuộc (redemption).

---

01. Ba tầng của một con người

Trong công trình nghiên cứu để đời của mình, McAdams lập luận rằng: để thấu hiểu trọn vẹn một con người, chúng ta không thể chỉ nhìn họ qua những nét tính cách bề nổi. Ông phân tách sự hình thành nhân cách thành ba tầng phát triển (một hành trình tiến hóa của tâm thức từ đơn giản đến phức tạp):

• Social actor (người diễn xã hội): Khi mới sinh ra và bước vào những năm tháng đầu đời, chúng ta đóng vai trò là những "social actor" (người diễn xã hội). Ở tầng thứ này, bản sắc được định hình bởi cách chúng ta trình diễn trên sân khấu cuộc đời thông qua các nét tính cách (traits) như hướng nội hay hướng ngoại, dễ chịu hay nóng nảy, và các vai trò xã hội như "người con ngoan", "học sinh giỏi".

  
  

• Motivated agent (người hành động có mục đích): Nhưng làm một diễn viên thôi chưa đủ, khi bước vào tuổi vị thành niên, chúng ta bắt đầu khao khát nhiều hơn thế. Chúng ta trở thành "Motivated Agent" (người hành động có mục đích). Đây là lúc chúng ta không chỉ diễn theo kịch bản có sẵn mà bắt đầu thiết lập các mục tiêu, giá trị và kế hoạch cho chính tương lai của mình. Chúng ta định hình mình là ai thông qua những gì mình muốn đạt được và những gì mình coi trọng.

  
  

• Autobiographical author (tác giả tự truyện): Tuy nhiên, đỉnh cao nhất của sự trưởng thành nhân cách, tầng thứ thứ ba và cũng là quan trọng nhất mà McAdams nhấn mạnh, chính là khi chúng ta trở thành "Autobiographical Author" (tác giả tự truyện). Đây chính là cốt lõi của thuyết "Narrative Identity" (bản sắc tự sự) mà ông xây dựng. McAdams định nghĩa bản sắc tự sự không phải là một cuộn sách được xuất bản, mà là một câu chuyện nội tâm mang tính tích hợp (internalized and evolving story of the self) mà mỗi người tự xây dựng để mang lại cảm giác thống nhất và có ý nghĩa cho cuộc đời mình.

  
  

02. Sợi chỉ xâu chuỗi những hạt ngọc trai

Hãy hình dung cuộc đời bạn giống như những hạt ngọc trai rời rạc: một ký ức đau buồn năm 5 tuổi, một thành công rực rỡ năm 20 tuổi, một sự đổ vỡ năm 25 tuổi... Nếu để riêng lẻ, chúng chỉ là những sự kiện vô hồn, hỗn loạn và ngẫu nhiên.

Thế nhưng, chính "người tác giả" bên trong bạn sẽ dùng sợi chỉ của sự tường thuật để xâu chuỗi chúng lại, tạo nên một cốt truyện mạch lạc, giải thích bạn là ai, tại sao bạn lại trở thành người như thế này, và bạn đang đi về đâu...

Điểm mấu chốt đầy mê hoặc trong lý thuyết của McAdams nằm ở chỗ:

Bản sắc không nằm ở những gì đã xảy ra trong cuộc đời của chúng ta (facts), mà nằm ở ý nghĩa chúng ta gán cho chúng (meaning).

Cùng một biến cố mất việc, một người có thể kể câu chuyện của mình theo cách họ là nạn nhân: nơi mọi thứ tốt đẹp đều kết thúc bằng thảm kịch, dẫn đến sự khủng hoảng và thất vọng. Nhưng một người khác, với năng lực của một tác giả tỉnh thức, có thể viết lại nó theo kịch bản "redemption" (sự cứu chuộc): nơi mỗi nỗi đau là một cuộc khổ luyện để tôi rèn bản lĩnh, là bước đệm cần thiết cho một sự chuyển mình vĩ đại hơn.

Có thể thấy: sự kiện khách quan là bất biến, nhưng cách ta kể câu chuyện về nó mới khiến cho những sự kiện đó có ý nghĩa. Và kể như thế nào, thì quyền lực đó hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của bạn.

03. Kiến tạo thay vì tìm kiếm

Vì vậy, sức khỏe tinh thần và sự hạnh phúc, theo góc nhìn của tâm lý học tự sự, phụ thuộc rất nhiều vào độ "lành mạnh" của câu chuyện bạn đang kể. Một câu chuyện rời rạc, thiếu logic hoặc tràn ngập sự tiêu cực sẽ khiến bản sắc của bạn trở nên mong manh và tội nghiệp. Ngược lại, khả năng dệt nên một câu chuyện có tính liên kết (coherence), nơi quá khứ đau thương được tích hợp để làm nền tảng cho hiện tại vững vàng và tương lai hy vọng, chính là biểu hiện cao nhất của sự trưởng thành (maturity).

Ngày nay, chúng ta thường mải miết đi tìm bản thân như thể đó là một kho báu bị đánh rơi. Nhưng McAdams nhắc nhở rằng: bạn không tìm thấy bản thân, bạn kiến tạo bản thân (creating yourself).

Mỗi ngày trôi qua, thông qua những lựa chọn, những suy ngẫm, những hành động... bạn đang viết tiếp những chương mới cho cuốn tự truyện đời mình.

Bạn không chỉ là diễn viên diễn lại những bi kịch cũ, cũng không chỉ là kẻ hành động chạy theo mục tiêu mù quáng. Bạn chính là tác giả. Là người quyền lực nhất.

Và một tác giả vĩ đại không bao giờ để hoàn cảnh định đoạt cái kết của câu chuyện. Họ biết cách dùng ngòi bút sắc sảo của mình để biến những chương đen tối nhất trở thành những cao trào đắt giá, biến đau thương của nhân vật trở thành sức mạnh to lớn nhất họ có ở hồi kết sau cùng.

Tất cả những thăng trầm và bước ngoặt đó đều sẽ tạo nên chiều sâu, vẻ đẹp, và sự lôi cuốn độc nhất cho tác phẩm mang tên "cuộc đời của bạn".

Vậy bạn sẽ viết tiếp và kể lại câu chuyện ấy như thế nào?

By Flowable

Nguồn tham khảo: McAdams, D. P. (2001) 'The psychology of life stories', Review of General

Psychology. McAdams, D. P. and McLean, K. C. (2013) 'Narrative Identity', Current Directions in Psychological Science.