Eudaimonia: công thức hạnh phúc từ Aristotle và khoa học não bộ

Chúng ta đang hiểu sai về hạnh phúc?

Hãy thử thành thật với nhau một chút:

Có một nỗi sợ vô hình vẫn thường len lỏi trong tâm trí chúng ta mỗi khi cuộc sống trở nên quá êm đềm. Chúng ta sợ rằng sự hạnh phúc... sẽ khiến bản thân trở nên nông cạn.

Trong văn hóa đại chúng, nỗi buồn hay sự trăn trở thường được lãng mạn hóa và gán cho chiều sâu trí tuệ (người ta thường nói "buồn man mác", "suy tư trầm mặc").

Ngược lại, hạnh phúc thường bị hình dung dưới dáng vẻ của sự ngây thơ, của những nụ cười vô lo vô nghĩ, hoặc là đặc quyền của những kẻ "sinh ra ở vạch đích".

Chính vì định kiến này, chúng ta vô thức coi hạnh phúc là đối lập của sự phát triển. Chúng ta tin rằng để trưởng thành, người ta phải khắc khổ, và niềm vui chỉ là thứ phù phiếm dành cho trẻ con hoặc những kẻ ham chơi.

Nhưng quan niệm đó, dù phổ biến, lại bắt nguồn từ một sự hiểu lầm tai hại về bản chất của hạnh phúc. Chúng ta đang đánh đồng toàn bộ khái niệm ý nghĩa này với một nhánh nhỏ bé và sơ khai nhất của nó: hedonism (chủ nghĩa khoái lạc).

---

 Key Takeaways - Điểm tin nhanh

• Phân biệt hạnh phúc: hedonism (khoái lạc nhất thời) và eudaimonia (sự dấn thân có ý nghĩa).

  
  

• Vòng lặp khoái lạc: lý do tại sao các tiện nghi vật chất không mang lại sự thỏa mãn lâu dài.

  
  

• Công thức hạnh phúc: kết hợp giữa ý nghĩa (meaning) và trạng thái dòng chảy (flow).

---

1. Hedonism: khi niềm vui trở thành một cái bẫy tiêu dùng

Nếu bạn hỏi một người ngẫu nhiên rằng "hạnh phúc là gì?", câu trả lời thường xoay quanh sự thoải mái: được ăn ngon, được đi du lịch sang chảnh, được mua sắm thỏa thích...

Đây thực chất chính là những biểu hiện của hedonism: tư tưởng tối đa hóa khoái cảm và trốn chạy khỏi khổ đau.

Tất nhiên, không thể phủ nhận giá trị của những niềm vui này. Một cuộc sống khó có thể coi là đáng sống hay trọn vẹn, nếu thiếu đi những trải nghiệm tích cực thỏa mãn các giác quan.

Nhưng nếu coi đây là định nghĩa duy nhất về hạnh phúc, chúng ta sẽ rơi vào bi kịch của "vòng lặp khoái lạc" (hay như các nhà tam lý gọi là "hedonic treadmill").

Sự vui sướng, về mặt sinh học, có tính thích nghi cực cao. Chiếc túi hiệu mới mua sẽ hết vui sau một tuần. Chuyến đi nghỉ dưỡng rồi cũng kết thúc. Để duy trì mức độ thỏa mãn như trước (vốn được tạo ra bởi dopamine), bạn buộc phải tiêu thụ nhiều hơn, phải tìm kiếm những kích thích mạnh hơn, phải khám phá và chinh phục nhiều hơn.

Chính cái vòng lặp luẩn quẩn này đã tạo ra định kiến rằng hạnh phúc là sự buông thả, là bị cuốn vào vòng lặp "phải sướng hơn".

Vậy làm sao để chúng ta thoát khỏi "vòng lặp khoái lạc"?

Các triết gia Hy Lạp cổ đại đã nhìn thấy một chân trời khác rộng lớn hơn nhiều, một định nghĩa khác về hạnh phúc mà chúng ta thường ít nghe tới.

2. Eudaimonia: hạnh phúc của một con tàu ra khơi

Eudaimonia là gì?

Aristotle, trong tác phẩm kinh điển Nicomachean Ethics, đã phản bác lại lối sống chỉ chạy theo khoái lạc. Ông đưa ra khái niệm được gọi là "eudaimonia".

Trong tiếng Hy Lạp, Eu nghĩa là "tốt đẹp", và Daimon là "linh hồn" hay "tiềm năng nội tại". Eudaimonia do đó không phải là cảm giác "sướng" (feeling good) đơn thuần, mà là trạng thái "vận hành tốt" (functioning well), hay chính xác hơn, là một cuộc sống tốt đẹp, hoặc một sự tồn tại tốt đẹp.

Hãy hình dung thế này:

Một con tàu nằm yên trong bến cảng sẽ rất an toàn và êm ái (hedonism). Nhưng đó không phải là mục đích con tàu được sinh ra. Hạnh phúc của con tàu (tức eudaimonia) là khi nó căng buồm ra khơi, đương đầu với sóng gió để đi đến đích.

Tương tự, eudaimonia là loại hạnh phúc nảy sinh khi con người sống dấn thân, nỗ lực hiện thực hóa những tiềm năng tốt đẹp nhất của mình và tạo ra giá trị.

Nó giải thích tại sao một nhà khoa học vùi đầu 10 năm trong phòng thí nghiệm, hay một vận động viên đau đớn đến tột cùng trên đường chạy marathon lại cảm thấy thăng hoa trong những trải nghiệm thách thức giới hạn bản thân như thế.

Hạnh phúc của họ không đến từ sự vui sướng hay dễ chịu. Mà đến từ cảm giác ý nghĩa sâu sắc vô hạn từ chính những điều họ làm.

3. Sự lạc nhịp của thời đại và khoảng trống hiện sinh

Bi kịch của kỷ nguyên hiện đại là chúng ta được trao cho quá nhiều công cụ của hedonism (giải trí, tiện nghi...), nhưng lại thiếu vắng những nền tảng cần thiết của eudaimonia.

Xã hội thường hỏi chúng ta những câu hỏi định lượng: "lương tháng bao nhiêu?", "thăng chức chưa?", "tài sản thế nào?"... Hiếm khi nào ta được hỏi: "bạn có thấy những việc mình làm mỗi ngày là có ý nghĩa không?", "bạn có cảm thấy mình đang sống đúng với giá trị của bản thân không?".

Điều này có lẽ đáng để suy ngẫm.

Sự lệch pha này dẫn đến cái mà Victor Frankl gọi là "khoảng trống hiện sinh" (existential vacuum). Chúng ta thành công, giàu có bên ngoài, nhưng che đậy đi sự trống rỗng bên trong.

Chúng ta cố gắng lấp đầy khoảng trống đó bằng những cuộc vui ngắn hạn, nhưng càng lấp, chúng ta lại càng thấy thiếu.

4. Khoa học minh oan cho hạnh phúc

Khoa học tâm lý hiện đại đã xác nhận những gì Aristotle nói là đúng.

Chẳng hạn, mô hình PERMA của nhà tâm lý Martin Seligman đã khẳng định hạnh phúc bền vững (hay "flourishing": trải nghiệm thăng hoa trong cuộc sống) buộc phải có sự tham gia của ý nghĩa (meaning) và sự dấn thân (engagement). Đây là 2 trong số 5 trụ cột quan trọng nhất định nghĩa một cuộc đời hạnh phúc, theo như các nhà nghiên cứu của ngành tâm lý học tích cực (positive psychology).

Đặc biệt, khái niệm flow (dòng chảy) của Mihaly Csikszentmihalyi là bằng chứng thuyết phục nhất:

Sau rất nhiều nghiên cứu, Csikszentmihalyi đã nhận ra: con người cảm thấy hạnh phúc nhất không phải khi đang thụ động hưởng thụ, mà là khi đang căng mình giải quyết những thách thức khó khăn mà quan trọng, bằng tất cả sự tập trung và kỹ năng mình có.

Lời kết

Đã đến lúc chúng ta cần "giải oan" cho hạnh phúc. Và nhìn nhận nó bằng một cái nhìn khác. Sâu hơn, và chính xác hơn.

Hạnh phúc đích thực (eudaimonia) không làm con người lười biếng đi, cũng không phải (chỉ là) sự vui thú hưởng thụ nhất thời. Ngược lại, nó là nguồn nhiên liệu hạt nhân cho sự bền bỉ, là nền tảng vững chắc nhất cho một "cuộc đời tốt đẹp". Nó đòi hỏi kỷ luật, trí tuệ và sự can đảm để sống một cuộc đời có ý nghĩa, thay vì chỉ là một cuộc đời dễ dãi.

Nếu như bạn thật sự dám nghĩ về "hạnh phúc" như là mục đích của mình, hãy can đảm đi tìm những việc khiến bạn cảm thấy mình đang "sống", những việc khiến trái tim bạn đập nồng nhiệt hơn, không phải vì lo sợ, mà vì niềm cảm hứng.

Bởi vì cuối cùng, hạnh phúc không phải là đích đến của sự hưởng thụ, mà là chính là phần thưởng "đi kèm" của sự dấn thân.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Aristotle (c. 340 BC) Nicomachean Ethics. Translated by W.D. Ross. Oxford: Clarendon Press.

Brickman, P. and Campbell, D.T. (1971) 'Hedonic relativism and planning the good society', in Appley, M.H. (ed.) Adaptation-Level Theory. New York: Academic Press, pp. 287-302.

Csikszentmihalyi, M. (1990) Flow: The Psychology of Optimal Experience. New York: Harper & Row.

Flowable (2024) Tổng quan về Flowable [PDF].

Seligman, M.E.P. (2011) Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. New York: Free Press.