Tâm lý học trì hoãn: vì sao não bộ chỉ 'chạy' khi nước đến chân?

Hà Minh
Jan 7
4 min read

Có bao giờ bạn nhận ra, vào khoảnh khắc 11 giờ đêm trước ngày có deadline phải nộp, bạn bỗng hóa thành một... "chiến thần" năng suất?

Tiếng ồn của thế giới dường như tắt lịm. Chỉ còn lại bạn, màn hình máy tính và một sự tập trung sắc lẹm đến kinh ngạc. Bạn đang hóa thân vào phiên bản "siêu nhân" của chính mình.

Chúng mình thường đùa rằng đó là sức mạnh của việc "nước đến chân mới nhảy" (và phải thừa nhận, nó rất hiệu nghiệm). Nhưng dưới lăng kính của khoa học não bộ, đó là một vũ điệu sinh học đầy mê hoặc mang tên cognitive tunneling (đường hầm nhận thức).

Key Takeaways (Điểm tin nhanh):

Đường hầm nhận thức: Sự khan hiếm thời gian buộc não bộ tập trung cực độ, gạt bỏ mọi tạp âm để giải quyết một mục tiêu duy nhất.
Thuyết động lực thời gian (TMT): Khi thời gian trì hoãn (delay) tiệm cận về 0, động lực sẽ tăng vọt theo cấp số nhân.
Vùng stress tích cực (eustress): Áp lực vừa đủ giúp hiệu suất đạt đỉnh, nhưng lạm dụng sẽ dẫn đến kiệt quệ cảm xúc.
Finish vs. Flourish: Deadline giúp hoàn thành công việc nhờ nỗi sợ, nhưng chỉ có trạng thái flow (dòng chảy) mới giúp tâm hồn thăng hoa.

Cognitive tunneling: khi sự khan hiếm kiến tạo nên "siêu năng lực" tập trung

Theo Sendhil Mullainathan và Eldar Shafir, sự khan hiếm về thời gian đã kích hoạt một cơ chế thanh lọc cực kỳ khắt khe của não bộ: gạt bỏ mọi tạp âm để dồn toàn bộ năng lượng cho một điểm sáng duy nhất. Chính sự giới hạn lại tạo ra một không gian tự do tuyệt đối cho sự tập trung trỗi dậy.

Khi chúng ta rơi vào "đường hầm", những thông báo Facebook, tiếng chuông điện thoại hay nhu cầu ăn uống bỗng trở nên vô nghĩa. Tâm trí bạn lúc này chỉ còn duy nhất một ưu tiên tối thượng. Đây là cách não bộ tối ưu hóa tài nguyên trong điều kiện khắc nghiệt.

Giải mã phương trình động lực của Piers Steel: tại sao chúng ta luôn chờ đợi?

Thú vị hơn, hiện tượng này được minh chứng bằng một phương trình toán học đầy chất thơ của Piers Steel trong temporal motivation theory (thuyết động lực thời gian):

Động lực = Kỳ vọng x Giá trị / Bốc đồng x Delay

Flowable sẽ giải thích kỹ hơn về phương trình này trong những bài viết sau. Nhưng bạn hãy nhìn vào mẫu số của công thức này: Delay ở đây chính là thời gian chờ (khoảng cách thời gian từ hiện tại cho tới lúc bạn nhận được phần thưởng, hoặc đến hạn chót). Đây chính là chìa khóa của vấn đề.

Khi thời gian trì hoãn tiệm cận về con số 0, động lực của bạn sẽ tăng vọt đến mức vô cực. Đó là khoảnh khắc "ngàn cân treo sợi tóc" mà nỗi sợ hãi về hậu quả đã hoàn toàn chiến thắng sự bốc đồng. Cảm giác hoảng loạn lúc này đóng vai trò như một chất xúc tác, khiến những thú vui nhất thời như lướt TikTok hay Facebook vơi đi sức cám dỗ, khiến chúng ta không thể không bắt tay vào thực hiện.

Định luật Yerkes-Dodson và vùng stress tích cực (eustress)

Nói cách khác, não bộ chúng ta rất biết cách chọn "điểm rơi" điêu luyện. Theo định luật Yerkes-Dodson, hiệu suất của con người tỉ lệ thuận với mức độ kích thích (arousal) cho đến một ngưỡng nhất định. Một chút áp lực từ deadline tạo ra vùng eustress (stress tích cực), nơi sự tập trung đạt đỉnh và cảm giác uể oải biến mất.

Thế nhưng, hãy cẩn thận với sự quyến rũ chết người này.

Cái giá của việc "vay nợ" năng lượng từ tương lai

Dựa dẫm vào deadline để tìm cảm hứng cũng giống như việc bạn đang vay nợ năng lượng từ tương lai. Lãi suất mà bạn phải trả chính là sự gia tăng của cortisol (hormone căng thẳng) trong máu và sự kiệt quệ cảm xúc ngay sau đó.

Sự trì hoãn tới sát hạn chót thực chất dựa trên một niềm tin mong manh rằng bạn có thể hoàn thành công việc trong một khoảng thời gian rất ngắn dưới sức ép căng thẳng. Và niềm tin này... cũng có lúc sai. Cái giá phải trả khi đó là sự vụn vỡ về uy tín và niềm tin vào bản thân.

Từ hoàn thành (finish) đến thăng hoa (flourish): tìm kiếm trạng thái dòng chảy bền vững

Trong trường hợp bạn đúng, sự tập trung nhờ nỗi sợ hãi có thể giúp bạn hoàn thành (finish), nhưng hiếm khi giúp tâm hồn bạn thực sự thăng hoa (flourish) trong công việc. Công việc có thể đạt yêu cầu, nhưng hiếm khi chạm ngưỡng xuất sắc để nuôi dưỡng đam mê hay năng lực của bạn.

Thay vì đợi tiếng chuông báo động reo vang mới bắt đầu chạy, Flowable mong bạn thử tìm kiếm trạng thái dòng chảy từ chính niềm vui nội tại.

Việc chủ động thực hiện công việc trong trạng thái thong thả về thời gian tuy không tăng động lực một cách giả tạo, nhưng sẽ giúp bạn thật sự phát triển và củng cố cảm giác làm chủ cuộc sống. Hãy để sự tò mò và trách nhiệm dẫn lối, thay vì để sự hoảng loạn cầm lái.

Bởi vì, làm việc là để sống, để trưởng thành, để tạo ra giá trị, chứ không phải để rượt đuổi với những con số trên đồng hồ, phải không?

By Flowable

Tài liệu tham khảo:

Mullainathan, S. and Shafir, E. (2013) Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. New York: Times Books.

Steel, P. (2007) ‘The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure’, Psychological Bulletin, 133(1), pp. 65–94.

Yerkes, R. M. and Dodson, J. D. (1908) ‘The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation’, Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18(5), pp. 459–482.