"Làm đẹp" có phải là "nông cạn"?

Chăm sóc cho ngoại hình có phải là sự PHÙ PHIẾM?

Trong tâm thức của người Việt, vẻ đẹp bề ngoài đôi khi phải gánh chịu một định kiến nặng nề.

Chúng ta lớn lên với những bài học đạo đức đề cao vẻ đẹp tâm hồn, nơi câu tục ngữ "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" trở thành kim chỉ nam cho các giá trị sống. Vô tình, điều này tạo ra một sự đối lập nhị nguyên:

Phải chọn giữa trí tuệ sâu sắc hoặc ngoại hình phù phiếm.

Nhưng tại Flowable, khi quan sát con người dưới lăng kính của khoa học thần kinh (neuroscience) và tâm lý học hành vi, chúng mình nhận thấy rằng: cơ thể và tâm trí không bao giờ tách rời.

Chúng là một thể thống nhất, liên tục giao tiếp và tác động lẫn nhau.

Việc chăm chút ngoại hình, nếu được thực hành với sự tỉnh thức, hoàn toàn không phải là sự hời hợt. Đó là một kỹ thuật tâm lý tinh vi để "hack" vào hệ điều hành của não bộ.

1. Nhận thức hiện thân (Embodied Cognition): Khi chiếc áo định hình tư duy

Khoa học nhận thức hiện đại đã bác bỏ quan điểm cho rằng não bộ hoạt động độc lập như một cỗ máy tính tách biệt khỏi cơ thể. Thay vào đó, chúng ta có khái niệm "embodied cognition" (nhận thức hiện thân), nói rằng tư duy của chúng ta chịu sự chi phối mạnh mẽ từ trạng thái cơ thể và những gì chúng ta khoác lên nó.

Một nghiên cứu kinh điển của Hajo Adam và Adam Galinsky (2012) về hiệu ứng "enclothed cognition" (nhận thức phục trang) đã chứng minh sức mạnh của trang phục. Thí nghiệm cho thấy những người mặc chiếc áo blouse trắng (được gắn nhãn là áo bác sĩ) có khả năng tập trung cao độ và giảm thiểu sai sót đáng kể so với nhóm mặc trang phục thường.

Tương tự, khi bạn khoác lên mình chiếc áo dài hay một bộ âu phục phẳng phiu tươm tất, có phải tự nhiên sống lưng bạn thẳng hơn, dáng đi khoan thai hơn và lời nói cũng trở nên chừng mực, lịch sự hơn? Đó là khoảnh khắc não bộ tự động điều chỉnh tâm thế (mindset) để tương thích với hình ảnh bên ngoài.

Tương tự như vậy, khi bạn mặc một bộ đồ ngủ luộm thuộm ở nhà, não bộ bạn bật chế độ "nghỉ ngơi, lười biếng". Nhưng khi bạn là ủi phẳng phiu một chiếc sơ mi, xức một chút nước hoa trước khi ra đường, bạn đang gửi tín hiệu priming (mồi) cho não bộ: "hôm nay là một ngày quan trọng, và tôi là một người chỉn chu."

Chăm chút trang phục, vì thế, là cách ta thiết lập một ranh giới tâm lý, chuyển đổi trạng thái từ nghỉ ngơi sang tập trung, từ buông thả sang kỷ luật.

2. Chăm sóc ngoại hình như một phản ứng chống lại sự hỗn loạn (entropy)

Cuộc sống hiện đại là một chuỗi những biến động không ngừng, đẩy con người vào trạng thái lo âu và mất kiểm soát. Trong vật lý, xu hướng của vạn vật là đi về phía hỗn loạn (entropy). Tâm trí chúng ta cũng vậy.

Lúc này, các hành vi chăm sóc bản thân đóng vai trò như những "nghi thức neo đậu" (anchoring rituals).

Người Việt xưa có nếp sinh hoạt rất hay: các bà, các mẹ dù bận rộn đồng áng đến mấy, vẫn dành thời gian nấu nồi nước gội đầu bồ kết, hương nhu. Khoảnh khắc ngồi hong tóc bên hiên nhà, chải từng lọn tóc rối không chỉ là làm sạch. Đó là một nghi thức (ritual) của sự chữa lành.

Hành động chải tóc lặp đi lặp lại nhịp nhàng ấy có tác dụng xoa dịu trung tâm cảm xúc của não bộ. Việc bạn dành 20 phút mỗi sáng để thực hiện quy trình dưỡng da (skincare), cảm nhận sự mát lạnh của nước, mùi hương của kem dưỡng, chính là lúc bạn đang gửi tín hiệu an toàn đến hệ thần kinh đối giao cảm.

Trong liệu pháp kích hoạt hành vi (behavioral activation) dành cho người trầm cảm, việc người bệnh bắt đầu tắm rửa, cạo râu hay trang điểm trở lại thường là dấu hiệu đầu tiên của sự hồi phục. Bởi vì khi nội tâm "hoang tàn", nhu cầu chăm sóc bản thân suy giảm, ngoại hình vì thế cũng "xuống sắc" theo.

Vì thế, kiến tạo lại trật tự cho vẻ bề ngoài chính là hành động phản kháng mạnh mẽ nhất chống lại sự buông xuôi, giống như một lời thì thầm với cơ thể sau một ngày dài gồng mình ngoài xã hội: "vất vả rồi, giờ là lúc được yêu thương."

3. Hiệu ứng hào quang (halo effect) và lòng tự trắc ẩn

Chúng ta không cổ xúy việc sống dựa trên sự phán xét của người khác, nhưng chúng ta không thể phủ nhận "hiệu ứng hào quang" (halo effect): một thiên kiến nhận thức nơi vẻ ngoài chỉn chu thường được não bộ (của người khác và của chính mình) liên kết với những phẩm chất tích cực như sự thông minh, đáng tin cậy và thể chất khỏe mạnh.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả cái nhìn của xã hội, chính là cái nhìn của bạn trong gương.

Thuyết "self-perception" (tự nhận thức) cho rằng chúng ta thường quan sát hành vi của chính mình để kết luận về con người mình. Khi bạn nhìn thấy trong gương một hình ảnh tươm tất, rạng rỡ, não bộ sẽ nhận được dữ liệu: "Tôi là người biết tôn trọng bản thân. Tôi xứng đáng được yêu thương."

Ngược lại, sự xuề xòa quá mức, đôi khi được ngụy biện bằng sự "giản dị", thực chất có thể là biểu hiện của việc bỏ bê cảm xúc (self-neglect). Khi bạn nhìn vào gương và thấy mình tàn tạ, hốc hác, não bộ sẽ ghi nhận tín hiệu tiêu cực về giá trị bản thân (self-worth), dẫn đến cảm giác chán nản, mất năng lượng.

Văn hóa Á Đông thường đề cao sự hy sinh, đặc biệt là ở phụ nữ. Hình ảnh người mẹ, người vợ tất tả, xuề xòa, "nhịn miệng đãi khách", nhường đồ đẹp cho chồng con thường được ca ngợi. Vô tình, điều đó khiến nhiều người cảm thấy tội lỗi (guilt) khi tiêu tiền hay dành thời gian cho nhan sắc của bản thân.

Nhưng hãy nhớ rằng, một người biết chăm sóc ngoại hình là người biết kiểm soát cuộc sống của mình. Và bạn biết đấy, bạn không thể rót nước mời người khác từ một chiếc cốc rỗng. Chỉ khi bạn thấy mình đẹp, thấy mình được trân trọng, bạn mới có đủ năng lượng tích cực và sự vui vẻ để lan tỏa đến những người xung quanh.

Kết

Vậy nên, "nước sơn" và "chất gỗ" chưa bao giờ là hai chiến tuyến trắng-đen đối lập. Một lớp sơn tốt sẽ bảo vệ gỗ khỏi mối mọt, mưa nắng. Một ngoại hình được chăm chút sẽ bảo vệ tâm trí khỏi sự trượt dốc của cảm xúc tiêu cực và sự hỗn loạn của cuộc sống. Như ông bà ta cũng nói: "cái răng cái tóc là góc con người".

Đừng coi nhẹ những thói quen nhỏ giúp bạn cải thiện ngoại hình của mình: khoảng khắc bạn chải lại mái tóc, ủi phẳng chiếc áo, cắt gội mái tóc, rửa mặt cuối ngày... tất cả những việc đó không phải để làm hài lòng thế gian, mà để dõng dạc tuyên bố với chính mình rằng: bạn yêu thương và tôn trọng bản thân, và vì thế bạn cũng muốn mình được xuất hiện với ngoại hình tốt đẹp nhất.

Hạnh phúc, đôi khi bắt đầu từ những điều rất đỗi hữu hình như thế.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Adam, H. and Galinsky, A.D. (2012) ‘Enclothed cognition’, Journal of Experimental Social Psychology, 48(4), pp. 918–925.

Bem, D. J. (1972) 'Self-perception theory'. In L. Berkowitz (Ed.), Advances in experimental social psychology (Vol. 6, pp. 1-62). New York: Academic Press.