20 sự thật về tâm trí con người (mà bạn có thể chưa biết)

01. Nỗi đau xã hội và nỗi đau thể xác có chung một "ngôi nhà" trong não bộ.

Khi bạn cảm thấy bị từ chối, bị bỏ rơi hay cô đơn, vùng não được kích hoạt cũng chính là vùng xử lý nỗi đau khi bạn bị thương tổn về thể xác (cụ thể là "dorsal anterior cingulate cortex" - vỏ não đai trước lưng). Điều này lý giải vì sao những tổn thương tình cảm lại mang đến cảm giác đau đớn chân thực đến thế. Đừng bao giờ xem nhẹ cảm xúc của mình, vì với bộ não, trái tim tan vỡ cũng đau đớn không kém gì một vết thương hở.

02. Bộ não của chúng ta có xu hướng tiêu cực hóa ("negativity bias": thiên kiến tiêu cực).

Theo quan điểm tiến hóa, để sinh tồn, tổ tiên chúng ta cần chú ý đến mối nguy hiểm (tiếng hổ gầm) hơn là niềm vui (bông hoa đẹp). Vì thế, não bộ được lập trình để phản ứng mạnh mẽ và ghi nhớ những sự kiện tiêu cực lâu hơn tích cực. Đó là lý do một lời chê bai thường "nặng ký" hơn mười lời khen ngợi. Hiểu được điều này, chúng ta cần chủ động thực hành lòng biết ơn để cân bằng lại cán cân cảm xúc.

03. Ký ức không phải là một thước phim quay lại, mà là một quá trình tái cấu trúc.

Mỗi khi bạn hồi tưởng lại một ký ức, bạn không đang "xem lại" nó, mà là đang "viết lại" nó dựa trên cảm xúc và nhận thức ở thời điểm hiện tại. Hiện tượng này được gọi là "reconstructive memory" (trí nhớ tái tạo). Điều này có nghĩa là quá khứ không cố định; chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi cách mình cảm nhận về quá khứ bằng cách thay đổi góc nhìn ở hiện tại.

04. Chúng ta hạnh phúc hơn khi "ở đây và bây giờ".

Một nghiên cứu nổi tiếng của Đại học Harvard cho thấy con người dành khoảng 47% thời gian thức để suy nghĩ về những điều không đang diễn ra (lang thang tâm trí). Và đáng ngạc nhiên là, tâm trí càng lang thang, mức độ hạnh phúc càng giảm. Hạnh phúc thực sự thường nảy sinh khi ta trọn vẹn chú tâm vào khoảnh khắc hiện tại, dù đó chỉ là việc rửa bát hay đi dạo.

05. Dạ dày là "bộ não thứ hai" của bạn.

Hệ thống thần kinh ruột ("enteric nervous system") chứa hơn 100 triệu tế bào thần kinh. Đặc biệt, khoảng 95% lượng "serotonin" (hormone điều chỉnh tâm trạng và cảm giác hạnh phúc) của cơ thể được sản xuất tại ruột, không phải ở não. Vì vậy, một chế độ dinh dưỡng lành mạnh thực sự là liều thuốc tiên quyết cho sức khỏe tinh thần.

06. Bộ não không bao giờ thực sự "tắt" khi bạn ngủ.

Khi bạn chìm vào giấc ngủ, hệ thống "glymphatic system" (hệ thống làm sạch não) hoạt động hết công suất để dọn dẹp các độc tố tích tụ trong ngày, bao gồm cả "beta-amyloid" (liên quan đến bệnh Alzheimer). Giấc ngủ chính là ca làm việc bận rộn nhất của não bộ để chữa lành và hồi phục nhận thức.

07. Sự trì hoãn không phải do lười biếng, mà là do thất bại trong việc điều chỉnh cảm xúc.

Khi trì hoãn, chúng ta không trốn tránh công việc, mà đang trốn tránh những cảm xúc tiêu cực gắn liền với công việc đó (sự lo lắng, sợ hãi thất bại, cảm giác quá tải). Đây là một cơ chế phòng vệ ngắn hạn nhưng gây hại dài hạn.

08. "Multitasking" (đa nhiệm) là một cái bẫy.

Bộ não con người không thể xử lý hai việc đòi hỏi nhận thức cùng một lúc. Những gì chúng ta làm thực chất là "task-switching" (chuyển đổi tác vụ) liên tục. Việc này tiêu tốn rất nhiều năng lượng chuyển hóa và làm giảm đáng kể chỉ số IQ tạm thời cũng như hiệu suất công việc.

09. Tên gọi của bạn là âm thanh ngọt ngào nhất.

Khi nghe thấy tên mình, hoạt động của não bộ ở thùy trán trái và các vùng vỏ não khác tăng lên đáng kể so với khi nghe tên người khác. Đây là hiệu ứng "cocktail party effect" (hiệu ứng tiệc cocktail), cho thấy cái tôi và danh tính cá nhân luôn là trọng tâm chú ý của não bộ.

10. Chúng ta thường đánh giá trải nghiệm dựa trên đỉnh điểm và kết thúc.

Theo quy luật "peak-end rule" (quy luật đỉnh-cuối) của Daniel Kahneman, não bộ không tính trung bình cảm xúc của toàn bộ trải nghiệm, mà chỉ ghi nhớ cảm xúc ở thời điểm mãnh liệt nhất (tốt hoặc xấu) và thời điểm kết thúc. Một cái kết đẹp có thể cứu vãn một hành trình đầy chông gai.

11. Bạn có thể "đánh lừa" não bộ để cảm thấy vui vẻ hơn.

Giả thuyết "facial feedback hypothesis" (giả thuyết phản hồi cơ mặt) cho thấy việc mỉm cười, ngay cả khi gượng ép, có thể gửi tín hiệu đến não bộ để kích hoạt các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác vui vẻ. Đôi khi, hành động phải đi trước cảm xúc.

12. Bộ não khao khát sự chắc chắn.

Đối với não bộ, sự không chắc chắn (uncertainty) được coi là một mối đe dọa sinh tồn, gây ra phản ứng căng thẳng tương tự như nỗi đau thể xác. Đây là lý do tại sao chúng ta thường hay lo âu về tương lai hoặc cố gắng kiểm soát mọi thứ, dù biết là không thể.

13. Ý chí là một nguồn tài nguyên hữu hạn.

Khái niệm "ego depletion" (sự cạn kiệt bản ngã) cho rằng khả năng tự chủ và đưa ra quyết định của chúng ta giống như pin điện thoại, sẽ cạn dần trong ngày. Đó là lý do tại sao chúng ta dễ sa ngã vào những thói quen xấu hoặc ăn uống thiếu kiểm soát vào buổi tối sau một ngày dài làm việc căng thẳng.

14. Chúng ta đánh giá thấp khả năng thích nghi của chính mình.

Hiện tượng "hedonic adaptation" (thích nghi khoái lạc) chỉ ra rằng con người có xu hướng quay về mức độ hạnh phúc ổn định sau những biến cố lớn (dù là trúng số hay gặp tai nạn). Chúng ta kiên cường và dẻo dai hơn rất nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.

15. Sự tò mò giúp bộ não học tập tốt hơn.

Khi tò mò, não bộ tiết ra "dopamine" (hormone tạo động lực và khoái cảm), không chỉ làm cho việc học trở nên thú vị mà còn tăng cường khả năng ghi nhớ thông tin, kể cả những thông tin không liên quan trực tiếp đến điều bạn đang tò mò.

16. Viết về nỗi lo âu giúp giải phóng dung lượng bộ nhớ làm việc.

Nghiên cứu cho thấy việc viết nhật ký hoặc viết ra những lo âu trước một sự kiện quan trọng (như thi cử, thuyết trình) giúp giảm bớt sự xâm chiếm của chúng trong tâm trí, giải phóng tài nguyên não bộ để tập trung giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

17. Cảm giác "nổi da gà" khi nghe nhạc là dấu hiệu của một bộ não đặc biệt.

Nếu bạn cảm thấy ớn lạnh hoặc nổi da gà khi nghe một bản nhạc hay (hiện tượng "frisson"), điều đó cho thấy não bộ của bạn có sự kết nối dày đặc hơn giữa vùng xử lý thính giác và vùng xử lý cảm xúc. Bạn là người có khả năng cảm thụ sâu sắc và giàu trắc ẩn.

18. Chúng ta có tế bào thần kinh để "soi gương" người khác.

"Mirror neurons" (tế bào thần kinh gương) cho phép chúng ta cảm nhận được cảm xúc hoặc hành động của người khác như thể chính mình đang trải qua. Đây là cơ sở sinh học của sự đồng cảm (empathy) và khả năng thấu hiểu nỗi đau của đồng loại.

19. Bộ não thay đổi liên tục suốt cuộc đời.

Khác với quan niệm cũ cho rằng não bộ ngừng phát triển ở tuổi trưởng thành, khái niệm "neuroplasticity" (tính mềm dẻo thần kinh) chứng minh rằng não bộ có khả năng tái cấu trúc, hình thành các liên kết mới thông qua việc học tập và trải nghiệm ở bất kỳ độ tuổi nào. Bạn luôn có thể trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.

20. Tình yêu lãng mạn về mặt hóa học, không khác gì... chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).

Trong giai đoạn đầu của tình yêu, mức độ "serotonin" trong não giảm xuống mức tương đương với những người mắc chứng OCD, khiến ta liên tục suy nghĩ, ám ảnh về người mình yêu. Đồng thời, sự bùng nổ của "dopamine" tạo ra cảm giác hưng phấn và nghiện ngập. Tình yêu, về bản chất, là một cơn bão hóa học tuyệt đẹp.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Baumeister, R. F. et al. (2001). 'Bad is stronger than good', Review of General Psychology, 5(4), pp. 323–370.

Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D. and Williams, K. D. (2003). 'Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion', Science, 302(5643), pp. 290–292.

Kahneman, D. et al. (1993). 'When more pain is preferred to less: Adding a better end', Psychological Science, 4(6), pp. 401–405.

Killingsworth, M. A. and Gilbert, D. T. (2010). 'A wandering mind is an unhappy mind', Science, 330(6006), p. 932.

Loftus, E. F. (2005). 'Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory', Learning & Memory, 12(4), pp. 361–366.

Maguire, E. A. et al. (2000). 'Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers', Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(, pp. 4398–4403.

Xie, L. et al. (2013). 'Sleep drives metabolite clearance from the adult brain', Science, 342(6156), pp. 373–377.