Thấu hiểu bản thân là một con dao hai lưỡi.

Chúng ta thường nghe người ta ca ngợi việc tìm ra đam mê, khám phá thế mạnh như một chiếc chìa khóa vạn năng mở ra cánh cửa hạnh phúc viên mãn. Nhưng có một sự thật ít ai nói cho bạn biết: Giây phút bạn nhận ra mình thực sự là ai, mình sở hữu sức mạnh gì, cũng là lúc cuộc sống quen thuộc trước kia chính thức khép lại.

Bạn sẽ không bao giờ có thể quay trở lại là "bạn của ngày hôm qua" được nữa.

Sự tỉnh thức này mang theo một cái giá. Và cái giá đó chính là gánh nặng của tiềm năng.

Trước khi biết mình có thể bay, chú chim có thể hài lòng với việc nhảy nhót trên cành cây thấp. Nhưng khi đã nhận thức được đôi cánh và bầu trời rộng lớn, việc đứng yên một chỗ bỗng trở thành không ổn.

Tương tự như vậy: khi bạn chưa hiểu rõ năng lực của mình, những công việc "ổn định", những lộ trình "an toàn" mà xã hội vạch sẵn dường như là một lựa chọn hợp lý. Nó êm ái. Nó ít rủi ro.

Nhưng ngay khoảnh khắc bạn chạm vào được cốt lõi giá trị của mình, nhận ra mình có những thế mạnh như thế nào: tư duy sắc bén của một nhà chiến lược, sự nhạy cảm của một nghệ sĩ, hay khả năng thấu cảm của một người chữa lành... con đường an toàn “theo lẽ thường của xã hội“ bỗng trở nên chật chội như một sự giam cầm.

Trong tâm lý học, hiện tượng này có thể được lý giải qua lăng kính của "cognitive dissonance" (bất hòa nhận thức). Khi nhận thức về bản thân (self-concept) đã mở rộng, nhưng thực tế cuộc sống (reality) lại bó hẹp, một sự xung đột nội tâm dữ dội sẽ nảy sinh. Bạn không thể giả vờ không biết, không thể tự lừa dối rằng "thế này là đủ rồi".

Sự an phận lúc này không còn là bình yên nữa. Nó là sự phản bội lại chính mình. Và bạn sẽ bắt đầu tin rằng mình xứng đáng với những điều tốt hơn.

Nhà tâm lý học nhân văn Abraham Maslow, cha đẻ của mô hình tháp nhu cầu (hierarchy of needs) nổi tiếng, từng có một câu nói khiến bất cứ ai đang trăn trở về cuộc đời và sự nghiệp cũng cần phải suy ngẫm:

"If you plan to be anything less than you are capable of being, you will probably be unhappy all the days of your life."

(Tạm dịch: nếu như con người bạn lựa chọn để trở thành thua kém hơn so với tiềm năng của bạn thật sự, bạn có thể sẽ không hạnh phúc trong suốt phần đời còn lại.)

Đây chính là mặt lưỡi dao thứ hai. Biết mình giỏi cái gì đồng nghĩa với việc bạn tự khoác lên vai một trách nhiệm khổng lồ: trách nhiệm phải sống đúng với khả năng của mình, và phải hiện thực hóa được tiềm năng đó. Hay nói theo ngôn ngữ của Maslow là "self-actualization" (hiện thực hóa bản thân).

Đó không đơn thuần là áp lực thành công theo kiểu "nhà lầu xe hơi", mà là một trách nhiệm mang tính hiện sinh. Bạn cảm thấy mình có nghĩa vụ phải sống, phải cống hiến, phải sáng tạo… dựa trên những chất liệu đặc biệt mà vũ trụ đã ban tặng.

Con đường này đôi khi chông gai hơn nhiều so với sự an ổn. Nó đòi hỏi bạn phải từ chối những cơ hội tốt (nhưng không phù hợp), phải đối mặt với nỗi sợ thất bại, phải dấn thân vào những vùng đất chưa ai khai phá. Đôi khi, bạn sẽ thấy mệt mỏi và tự hỏi: "tại sao mình không thể sống đơn giản như mọi người?".

Nhưng sâu trong thâm tâm, bạn biết câu trả lời. Vì "great power comes with great responsibility" (sức mạnh to lớn đi cùng với trách nhiệm to lớn). Bạn không thể lãng phí những phẩm chất và tài năng mình đang có.

Tuy nhiên, nghịch lý là ở chỗ: chính sự… "khó ở", sự dằn vặt khi không được sống đúng với tiềm năng ấy lại là dấu hiệu cho thấy bạn đang tiến gần đến hạnh phúc đích thực.

Trong triết học Hy Lạp cổ đại, Aristotle phân biệt hai loại hạnh phúc: "Hedonia" (khoái lạc, sự thoải mái tức thời) và "Eudaimonia" (sự thăng hoa, viên mãn khi sống đúng với đức hạnh và tiềm năng con người).

Con dao hai lưỡi này chính là thứ sẽ cắt bỏ sự thoải mái của Hedonia để dọn đường cho Eudaimonia.

Khi bạn chấp nhận gánh nặng của việc sống đúng với thế mạnh, cuộc đời bạn sẽ thay đổi theo một cách diệu kỳ. Những ngày làm việc không còn là sự chịu đựng để chờ đến cuối tuần, mà là những ngày của "flow state" (trạng thái dòng chảy): nơi thời gian nhưng ngưng đọng, và bạn hòa làm một với việc mình làm.

Sự mệt mỏi về thể xác vẫn còn đó, nhưng thay vì kiệt quệ (burnout), bạn cảm thấy đủ đầy (fulfilled). Đó là cảm giác của một chiếc bánh răng tìm thấy đúng vị trí của nó trong cỗ máy, hay của một con cá được thả về với đại dương. Đó là cảm giác được "thuộc về". Bạn hạnh phúc không phải vì mọi thứ dễ dàng, mà vì bạn biết mình đang “sử dụng” cuộc đời này một cách xứng đáng nhất.

Vậy nên, nếu bạn đang cảm thấy chông chênh vì nhận ra mình "không thuộc về" sự ổn định hiện tại, hay cảm thấy áp lực vì những khao khát lớn lao đang cựa quậy bên trong... thì hãy mỉm cười.

Đó là một tín hiệu tốt.

Đó là lúc "con dao" của sự thấu hiểu đang tỉa tót đi những phần thừa thãi, những lớp vỏ bọc an toàn nhưng chật chội, để lộ ra con người rực rỡ nhất của bạn. Đừng sợ hãi trách nhiệm phải sống vĩ đại hơn. Vì được sống đúng là mình, trọn vẹn từng phút giây, chính là phần thưởng cao quý nhất cho sự dũng cảm ấy.

Hành trình này không dễ đi, nhưng nó thật sự xứng đáng.

Còn bạn, bạn đã sẵn sàng chấp nhận "lời nguyền" ngọt ngào này chưa?

By Flowable.

---

Tài liệu tham khảo:

Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.

Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2001). On happiness and human potentials: A review of research on hedonic and eudaimonic well-being. Annual Review of Psychology, 52(1), 141-166.