Parasocial relationship: mối quan hệ ảo "đại dịch cô đơn"

Parasocial: từ khóa của năm 2025 (và thảm họa của "đại dịch cô đơn")

Gần đây, từ điển Cambridge đã lựa chọn "parasocial" (mối quan hệ ký sinh/tương tác giả xã hội) là từ khóa của năm 2025.

Lựa chọn này không chỉ là một sự ghi nhận về mặt thuật ngữ. Trong bối cảnh của một thế giới đang bước qua cách mạng AI, đây là một chỉ dấu đáng báo động (alarming signal) cho thấy sự dịch chuyển căn bản trong cấu trúc xã hội của con người:

Chúng ta đang dần thay thế những mối quan hệ thực tế, bằng những mối quan hệ mô phỏng.

Đây không phải một thực tại màu hồng. Và bài viết này, sẽ cho bạn nhìn thấy thực tại ấy rõ hơn:

.

1. Parasocial: những mối quan hệ một chiều.

Khái niệm "Parasocial Interaction" (PSI) không phải là sản phẩm của kỷ nguyên internet.

Nó được hai nhà xã hội học Donald Horton và R. Richard Wohl định danh lần đầu vào năm 1956, dùng để mô tả mối liên kết tâm lý kỳ lạ mà khán giả hình thành với các nhân vật trên truyền hình, từ người dẫn chương trình tin tức đến các ngôi sao điện ảnh.

Về bản chất, cơ chế này dựa trên một "lỗ hổng" trong quá trình tiến hóa của não bộ. Nhờ có các công nghệ truyền thông (sách báo, radio, truyền hình, internet...), chúng ta được tiếp xúc với hình ảnh, tiếng nói của người khác một cách thường xuyên, và tâm trí con người thường khó để phân biệt những tiếp xúc gián tiếp đó với những tương tác người-người trực tiếp.

Horton và Wohl gọi đây là "ảo giác về sự thân mật" (illusion of intimacy).

Chúng ta tin rằng mình thấu hiểu một ai đó, chia sẻ các giá trị với họ và xem họ là một phần trong cuộc đời mình, dù thực tế người đó hoàn toàn không biết đến sự tồn tại của ta.

Đó là một mối quan hệ... đơn phương, nơi chúng ta đầu tư bằng cảm xúc thật, nhưng không (hoặc rất hiếm khi) nhận được sự hồi đáp.

Hãy thử hình dung đến văn hóa thần tượng: đó chính là biểu hiện rõ nét nhất của parasocial relationship. Và ngày nay, nó không còn chỉ dừng lại ở thị trường giải trí.

.

2. Kỷ nguyên của sự mô phỏng: khi "ảo" dần thay thế "thật"

Nếu năm 1956, mối quan hệ parasocial chỉ dừng lại ở sự ngưỡng mộ từ xa, thì đến năm 2025, công nghệ đã biến nó thành một trải nghiệm tương tác sống động đến mức phi tự nhiên.

Sự bùng nổ của nền kinh tế sáng tạo (Creator Economy) và trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang xóa mờ lằn ranh giữa thực và ảo.

Trên các nền tảng như Twitch hay TikTok, các streamer và influencer không còn là những ngôi sao xa vời. Họ phản hồi bình luận, gọi tên người xem, và chia sẻ những khía cạnh riêng tư nhất của cuộc sống.

Điều này tạo ra một cảm giác "gần gũi giả lập" (simulated proximity) mạnh mẽ hơn bất kì thứ gì con người từng trải nghiệm trước đây.

Đáng ngại hơn là sự trỗi dậy của các "AI companions" (bạn đồng hành AI). Những gì bộ phim Her (2013) từng dự báo giờ đây đã trở thành hiện thực đời thường. Hàng chục triệu người đang tìm đến các ứng dụng như ChatGPT hay Character.ai để tâm sự, hẹn hò, thậm chí xây dựng những mối quan hệ thân thiết sâu sắc chưa từng có với các thuật toán.

Và tại sao chúng ta lại dễ dàng... sa vào vòng tay của máy móc?

Bởi vì chúng cung cấp một sự kết nối "không ma sát" (frictionless). Một người bạn AI luôn lắng nghe 24/7, không bao giờ phán xét, không bao giờ mệt mỏi và được lập trình để luôn đồng thuận với bạn.

Đó là một phiên bản hoàn hảo của sự kết nối, nhưng lại thiếu đi yếu tố quan trọng nhất, đó là tính người.

.

3. "Đại dịch cô đơn": cái giá của sự kết nối ảo

Dưới góc nhìn của khoa học thần kinh (neuroscience), sự bùng nổ của các mối quan hệ parasocial là một triệu chứng rõ rệt của sự đứt gãy kết nối thực tế.

Khi tương tác với AI hoặc thần tượng trên mạng, não bộ chúng ta được kích thích để tiết ra Dopamine: hormone của sự khen thưởng và động lực. Nó mang lại cảm giác thỏa mãn tức thời.

Tuy nhiên, những tương tác này hoàn toàn thất bại trong việc kích hoạt cơ chế giải phóng Oxytocin và Endorphin: những chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra cảm giác an toàn, tin cậy và gắn kết sâu sắc (bonding).

Hệ quả là chúng ta rơi vào trạng thái "đói khát hơi ấm", thậm chí là lạc lõng, mất kết nối, và sự cô lập. Đây chính là chất xúc tác dẫn đến một vấn đề toàn cầu, mà WHO gọi là "đại dịch cô đơn" (the Loneliness Epidemic).

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cứ 6 người thì có 1 người bị ảnh hưởng bởi sự cô đơn. Nó gây hại cho sức khỏe tương đương với việc hút 15 điếu thuốc mỗi ngày. Báo cáo của Cigna chỉ ra rằng Gen Z là thế hệ cô đơn nhất, với 79% người trẻ từ 18-24 tuổi báo cáo cảm giác bị cô lập, con số này cao gấp đôi so với người cao tuổi (41%).

Chúng ta đang kiến tạo một thế hệ "hyper-connected" (siêu kết nối) về mặt kỹ thuật số nhưng lại "disconnected" (tách rời) về mặt sinh học và cảm xúc. Chúng ta rút lui vào thế giới ảo vì sợ hãi những rủi ro của đời thực.

Nhưng chính sự trốn chạy đó lại khiến năng lực xã hội của chúng ta hao kiệt dần, và bào mòn đi ở chúng ta niềm hạnh phúc.

.

Kết

Từ khóa "Parasocial" của năm 2025 là một hồi chuông cảnh tỉnh. Công nghệ không sai, nhưng cách chúng ta dùng nó để trốn chạy thực tại là một sai lầm nguy hiểm.

Hạnh phúc bền vững không nằm trong những dòng code được lập trình để làm hài lòng bạn, không nằm ở những người thành công nổi tiếng bạn yêu mến trên mạng.

Nó nằm ở những kết nối không hoàn hảo, những va chạm, những tổn thương, và cả những lúc bất đồng quan điểm của người thật. Nhưng chỉ từ những kết nối thật hơn và sâu hơn đó, mới có sự tin tưởng, sự thấu hiểu, và tình yêu thương đúng nghĩa.

Flowable tin rằng, đã đến lúc chúng ta cần can đảm tắt màn hình, bước ra ngoài và chấp nhận rủi ro để thật sự trò chuyện với một ai đó.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Horton, D. and Wohl, R.R. (1956). Mass Communication and Para-Social Interaction. Psychiatry, 19(3), pp.215–229.

Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.

Cacioppo, J.T. and Patrick, W. (2008). Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W. Norton & Company.

Holt-Lunstad, J., Smith, T.B. and Layton, J.B. (2010). Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Medicine, 7(7).

Twenge, J.M. et al. (2019). Increases in Depressive Symptoms, Suicide-Related Outcomes, and Suicide Rates Among U.S. Adolescents After 2010 and Links to Increased New Media Screen Time. Clinical Psychological Science, 7(1), pp.3–17.

Kraut, R. et al. (1998). Internet Paradox: A Social Technology That Reduces Social Involvement and Psychological Well-Being? American Psychologist, 53(9), pp.1017–1031.