Hội chứng “mặc cảm năng suất": làm bao nhiêu cũng không đủ?

Hội chứng "mặc cảm năng suất": khi làm việc 14 tiếng một ngày là chưa đủ

2 giờ sáng.

Ánh sáng xanh hiu hắt từ màn hình laptop là thứ duy nhất còn thức trong căn phòng. Bạn vừa đóng lại chiếc tab cuối cùng sau 14 tiếng dài đằng đẵng, danh sách to-do list đã được gạch bỏ gần hết. Lẽ ra lúc này bạn phải được cảm thấy tự hào.

Nhưng không.

Thay vào đó là một cảm giác trống rỗng hoang hoải. Bạn nhìn vào những gì mình đã làm và thấy nó... chẳng là gì cả. Một tiếng nói nội tâm lạnh lùng vang lên phán xét: "Vẫn chưa đủ đâu. Nhìn người ta xem." Bạn leo lên giường với thân xác kiệt quệ, nhưng tâm trí vẫn mải miết chạy đua với những lo âu của ngày mai.

Nếu kịch bản này nghe quen thuộc, đặc biệt trong những ngày tháng 12 hối hả này, chào mừng bạn đến với hội chứng "productivity dysmorphia" (mặc cảm năng suất).

1. Ảo giác của chiếc gương biến dạng

Khái niệm này diễn tả sự bất lực trong việc nhìn nhận khách quan thành quả lao động của chính mình (Newport, 2021). Dưới lăng kính của khoa học thần kinh, đây là một "lỗi hệ thống" của cơ chế khen thưởng.

Khi chúng ta liên tục đẩy ngưỡng chịu đựng bản thân lên cao, não bộ sẽ tự động điều chỉnh mức cơ sở của dopamine. Những thành tựu từng khiến bạn rung động giờ đây chỉ còn là điều hiển nhiên. Chúng ta vô tình biến mình thành những sinh vật chạy mãi trên vòng quay khoái lạc (hedonic treadmill) để đuổi theo một vạch đích cứ lùi xa dần.

2. Khi bận rộn trở thành thước đo giá trị

Tại Việt Nam, văn hóa "cày cuốc" đang được lãng mạn hóa quá mức. Vô hình trung, chúng ta đã đồng nhất hai khái niệm nguy hiểm: giá trị bản thân bằng năng suất làm việc.

Triết lý độc hại này rỉ tai rằng nếu hôm nay không làm việc, bạn là kẻ vô dụng. Nhưng hãy nhớ lại lời dạy của các triết gia Khắc kỷ (Stoicism): phẩm hạnh và sự vững chãi nội tại mới là thước đo con người, không phải số lượng đầu việc bạn gạch bỏ được trong ngày. Việc hoàn thành 10 tasks không làm bạn trở thành người tốt hơn, nó chỉ khiến bạn trở thành một người bận rộn hơn mà thôi.

3. Cái giá của sự bào mòn

Sự nguy hiểm của mặc cảm năng suất nằm ở chỗ nó ngăn cản quá trình hồi phục tự nhiên. Khi bạn từ chối công nhận thành quả của mình, não bộ mặc định duy trì trạng thái "chiến hay biến" (fight or flight) cùng nồng độ cortisol cao trong máu.

Hệ quả là những màn sương mù não (brain fog) dày đặc và sự tê liệt cảm xúc. Bạn đang tồn tại để làm việc, chứ không phải sống để tận hưởng hành trình.

4. Thiết lập "ranh giới nghỉ ngơi"

Làm sao để thoát khỏi cái bẫy này giữa mùa deadline cuối năm?

Câu trả lời nằm ở một sự thay đổi tư duy cốt lõi: hãy coi nghỉ ngơi là trách nhiệm, không phải là phần thưởng chỉ có được sau khi đã kiệt sức. Tại Flowable, chúng mình tin vào sức mạnh của hệ thống thay vì ý chí đơn thuần. Hãy thiết lập những "ranh giới nghỉ ngơi" cứng rắn:

- Ngắt kết nối: không check email sau 9 giờ tối. Thế giới sẽ không sụp đổ nếu bạn trả lời vào sáng mai.

- Định nghĩa lại thế nào là "đủ": mỗi ngày chỉ chọn ra 1-3 việc quan trọng nhất. Hoàn thành chúng là trọn vẹn. Mọi việc làm thêm chỉ là phần thưởng thêm, không phải tiêu chuẩn bắt buộc.

- Ăn mừng chiến thắng nhỏ: dành vài phút cuối ngày để ghi nhận những điều bạn đã làm tốt. Hãy dạy lại cho não bộ cách trân trọng chính mình.

Lời kết

Bạn thân mến, năm mới sẽ chẳng có gì mới nếu ta vẫn mang theo tư duy hà khắc cũ kỹ. Đừng để những con số KPI định nghĩa linh hồn bạn. Bạn xứng đáng được thảnh thơi nhâm nhi tách trà và tự hào về bản thân – ngay cả khi hôm nay bạn chọn không làm gì cả.

Hãy bắt đầu xây dựng một hệ thống làm việc nương tựa vào sinh học, chứ không phải chống lại nó.

Flowable Nếu bạn cần một bản chỉ dẫn chi tiết để thiết kế lại lối sống "làm ít hơn nhưng sâu hơn" ấy, ebook "Habit Formation" của chúng mình vẫn đang đợi bạn ở đây. Bạn hãy tìm hiểu và đặt mua e-book tại đây nhé.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Newport, C. (2021). A World Without Email: Reimagining Work in an Age of Communication Overload. Portfolio.

Epictetus (c. 108). Discourses. (Tham khảo tư duy Khắc kỷ).