Vì sao sự thật... không làm con người ta thay đổi?

Có một điều mà có lẽ bạn cũng từng nhận ra: đôi khi sự thật nằm ngay trước mắt, nhưng người ta vẫn chọn tin vào điều khác. Không phải vì họ “kém hiểu biết”, mà vì bộ não của chúng ta không được thiết kế chỉ để truy cầu sự thật. Nó còn được thiết kế để thuộc về một cộng đồng.

Các nghiên cứu trong tâm lý học tiến hóa cho thấy: trong hàng trăm ngàn năm, việc bị tách khỏi cộng đồng gần như đồng nghĩa với nguy hiểm. Vì thế, bộ não con người ưu tiên nuôi dưỡng những niềm tin giúp chúng ta được cảm thấy an toàn về mặt xã hội (socially secured).

Điều này giải thích vì sao có những lúc đối diện với sự thật rất logic và rõ ràng, nhưng nhiều người vẫn phản ứng như thể bị đe dọa. Ở một mức độ vô thức, đúng hay sai không phải thứ quyết định. Thuộc về hay bị loại trừ mới là cảm giác được não bộ ưu tiên.

Steven Pinker từng nói rằng: niềm tin của chúng ta không phải chỉ để mô tả thế giới, mà để được chấp nhận trong thế giới đó. Các nghiên cứu về lý trí như “argumentative theory of reasoning” (lý thuyết tranh biện về tư duy lý luận) của Mercier và Sperber cho thấy: lý trí tiến hóa chủ yếu để bảo vệ quan điểm của nhóm, chứ không phải để cá nhân nhìn thế giới khách quan hơn.

Nói cách khác, não người hoạt động như một “cỗ máy xã hội” nhiều hơn là “cỗ máy tìm kiếm sự thật”.

Và vì cơ chế đó, một niềm tin sai vẫn có thể tồn tại rất lâu. Không phải vì nó phản ánh đúng sự thật, mà vì nó được chấp thuận bởi số đông và mang lại cảm giác an toàn.

Có thể bạn đã từng thấy chuyện này xảy ra trong gia đình, trong các cuộc tranh luận trên mạng, hay thậm chí là trong chính mình: đôi khi ta không muốn thay đổi ý kiến, không phải vì ta chắc chắn về điều mình tin, mà vì ta sợ người khác xem ta là “kẻ phản bội” giá trị của nhóm, hoặc sợ cái cảm giác như bị "xúc phạm" khi thừa nhận cái sai.

Đây chính là lý do Flowable tin rằng: Tri thức không tự động thay đổi con người. Một không gian an toàn, khích lệ, và cởi mở mới làm được điều đó.

Trong tâm lý học xã hội, “identity-safe communication” (giao tiếp an toàn với bản sắc) mô tả cách mà một con người chỉ thực sự mở lòng khi họ cảm thấy danh tính của họ không bị tấn công. Khi vùng an toàn cảm xúc được giữ nguyên, vỏ não trước trán (nơi xử lý tư duy lý trí) sẽ hoạt động sắc bén hơn. Khi cảm thấy bị đe dọa, amygdala (hạch hạnh nhân) sẽ kích hoạt phản ứng phòng vệ, và mọi lập luận dù sắc bén đến đâu cũng trở thành tiếng ồn.

Nếu bạn từng thử thuyết phục ai đó bằng cách “đưa ra sự thật” và thấy họ càng lúc càng phản kháng, thì đó chính là cơ chế này đang vận hành. Họ không bảo vệ quan điểm. Họ đang bảo vệ bản ngã.

Một cơ chế khác cũng khiến niềm tin sai tồn tại là “illusory truth effect” (hiệu ứng ảo giác sự thật). Fazio và cộng sự (2015) chỉ ra rằng: chỉ cần một thông tin được lặp lại nhiều lần, não người sẽ bắt đầu cảm thấy nó “quen thuộc”, và quen thuộc thì dễ bị hiểu nhầm thành đúng. Điều thú vị (và đáng lo) là ngay cả khi bạn nhắc lại thông tin sai để phản bác nó, sự lặp lại ấy vẫn khiến thông tin sai trở nên khó biến mất hơn.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng cho tất cả chúng ta:

Nếu việc liên tục phản biện các ý tưởng độc hại đôi khi khiến chúng lan rộng mạnh hơn, vậy chúng ta nên làm gì?

Khoa học gợi ý một con đường nhẹ nhàng nhưng hiệu quả:

hãy nuôi dưỡng những ý tưởng đúng. Tạo môi trường để chúng được lặp lại, được nhìn thấy, được gắn liền với sự an toàn, sự tử tế và sự tôn trọng.

Đó là lý do những cộng đồng tích cực, những cuộc trò chuyện không phán xét, hay đơn giản chỉ là một tình bạn chân thành, lại có khả năng thay đổi niềm tin của con người mạnh hơn bất kỳ cuộc tranh luận nảy lửa nào.

Một người chỉ sẵn sàng rời bỏ một hệ thống niềm tin cũ khi họ cảm thấy rằng họ vẫn còn điểm tựa sau sự thay đổi ấy.

Trong nhiều nghiên cứu về thay đổi nhận thức, người ta quan sát thấy điều này lặp đi lặp lại: con người không nhảy vọt từ vị trí niềm tin này sang vị trí đối lập. Họ "nhích lên" từng chút một, thường là nhờ một người mà họ tin tưởng, hoặc nhờ việc tham gia một cộng đồng khiến họ cảm thấy không bị đánh giá.

Một cuốn sách cũng tạo ra hiệu ứng thay đổi nhận thức đó, vì trong quá trình đọc, người đọc được suy nghĩ trong im lặng, không bị ai quan sát hay phán xét. Không có bản ngã nào phải phòng vệ. Và chính lúc đó, tư duy bắt đầu chuyển động.

Bạn có thể thấy điều này trong cuộc sống: có những cuộc trò chuyện khiến bạn cảm thấy mình “bị tấn công”, và có những cuộc trò chuyện khiến bạn nhận ra mình đã hiểu sai điều gì đó, một cách rất tự nhiên, khách quan, và không hề bị tổn thương.

Flowable tin rằng đó là dạng chuyển hóa bền vững nhất. Không phải bằng cách chứng minh người khác sai. Mà bằng cách giúp họ thấy rằng, ngay cả khi họ thay đổi, họ vẫn an toàn, vẫn được tôn trọng, vẫn được nhìn nhận như một con người đầy đủ.

Nếu có một điều mà khoa học về niềm tin liên tục nhắc nhở chúng ta, thì có lẽ là điều này:

Con người không mở lòng vì bị thuyết phục.

Con người mở lòng khi họ ngừng sợ hãi.

Và đôi khi, chỉ cần thay đổi cách chúng ta đối thoại với nhau, bớt phán xét hơn một chút, tò mò và cởi mở hơn một chút, một niềm tin mới, lành mạnh và tích cực hơn, mới có thể nảy mầm.

By Flowable

-

Tài liệu tham khảo:

Fazio, L.K., Brashier, N.M., Payne, B.K. & Marsh, E.J. (2015) ‘Knowledge does not protect against illusory truth’, Journal of Experimental Psychology: General, 144(5), pp. 993–1002.

Hornsey, M.J. (2018) ‘Why facts are not enough: Understanding the psychology of political polarization’, Behavioral and Brain Sciences, 41, e134.

Mercier, H. & Sperber, D. (2011) ‘Why do humans reason? Arguments for an argumentative theory’, Behavioral and Brain Sciences, 34(2), pp. 57–74.